ساختمان موزه و كتابخانه شماره دو مجلس شوراي اسلامي، هم اکنون در محل کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی واقع در میدان بهارستان قرار دارد. این ساختمان قبلاً در یک محوطه وسيع مشجر و سرسبز در جوار ساختمان كاخ مرمر وساختمان پارلمان ،در خيابان امام خميني قرار داشت.

 

اين ساختمان كه قبل از پيروزي انقلاب اسلامي به كاخ مادر شاه معروف بوده است، منزل مسكوني رضاخان و خانواده وي بوده وپس از آن تا اواسط دوره سلطنت پسرش، محل سكونت مادر وي بوده است و سپس براي تاسيس موزه نگارستان در نظر گرفته شده است. به همين منظور صنعتگراني از كشور چكسلواكي كه اغلب در كار شيشه استادي و مهارت داشتند به ايران آمدند و كار تغيير و تبديل ساختمان كاخ را به نگارستان آغاز نمودند. اين صنعتگران هنرمند از تمامي فضاها و زواياي اين ساختمان سه طبقه استفاده كرده و موزه اي زيبا در طول مدت 4 سال ايجاد نمودند.

بخشي از نگارستان مذكور تابلوهاي نگارگري ايراني مربوط به دوره قاجار و قبل از آن، شامل نقاشي ايراني از مجالس رزم و بزم، نقاشي قهوه‌خانه، تك چهره‌ها، گل و مرغ و تذهيب را در بر مي‌گرفته و در بخش ديگر نگارستان صنايع دستي و آثار هنري هنرمندان و صنعتگران ايراني شامل زيورآلات و جواهرات، آثار قلم‌زني، مينا، خاتم، منبت، معرق، مشبك، زري، ترمه، فرش، درب‌هاي چوبي نقاشي شده و ارسي‌ها و پنجره‌هاي مشبك، شيشه‌هاي رنگي و … قرارگرفته بود. پس از انقلاب اسلامي و پس از استقرار مجلس شوراي اسلامي در ساختمان مجلس سنا، آثار و اشياي مذكور به چندين موزه تهران منتقل شد و ساختمان آن به عنوان كتابخانه شماره دو مجلس تغيير كاربري يافت و از آن تاريخ به بعد تا پايان تابستان 1377 تمامي فضاي داخلي ساختمان براي ارايه خدمات علمي به نمايندگان مجلس و محققين مورد استفاده قرار مي‌گرفت. اين كتابخانه داراي 50 هزار جلد كتاب در موضوعات تخصصي شامل اسلام‌شناسي، شرق‌شناسي، ايران‌شناسي و نيز بخش نشريات و روزنامه‌ها بود و به طور كامل سازماندهي شده بود و در طبقه دوم همين ساختمان به فعاليت ادامه مي‌داد. سرانجام در مهر ماه 77 تصميم به انتقال موزه از ميدان بهارستان به اين ساختمان گرفته شد. قبل از آن به علت كمبود فضا، تابلوها و اشيا در يك سالن محدود به صورت نامناسب و فشرده قرار گرفته بود و امكان بازديد از آثار و اشياي موزه براي عموم فراهم نبود و تنها ميهمانان خارجي و خاص مجلس مي‌توانستند از آنها ديدن كنند و در بقيه اوقات موزه تعطيل بود. پس از آماده‌سازي فضاهاي ساختمان، كليه آثار و اشياي موزه به آن منتقل و به تدريج درتالارهاي مختلف جاي گرفت. به اين صورت دوباره ساختمان موزه راه‌اندازی شد.

محوطه نسبتا وسيع گل‌كاري و چمن‌كاري شده با درختان قديمي و مرتفع كاج و درختان ميوه فضاي دلپذيري را در بدو ورود پيش چشم بازديدكنندگان به نمايش مي گذارد.

در قسمت راست محوطه موزه، مجموعه فرهنگي و موزه قرآن در سه طبقه در زيرزمين احداث شده و فضا سازي‌ها و نماهاي متعدد با گل‌كاري‌ها و فضاي سبز و آمفي تئاتر روباز مجموعه، چشم انداز خوشايندي را گسترده بود.

 

براي ورود به فضاي داخلي موزه بايد از تعدادي پلكان سنگي عبور می کردید. در بدو ورود يك اثر هنري بزرگ و ثابت كه كف موزه را به سقف آن متصل مي‌كرد، جلب توجه مي‌نمود. اين اثر كه بطور كامل از شيشه ساخته شده و داخل قاب آهني قرار گرفته بود از روي هم قرار گرفتن هزاران لايه دقيق و ظريف شيشه سفيد وسبز تشكيل شده بود.

ارتفاع اين اثر در حدود 5/4 و عرض كلي آن حدود 20/3 متر و كار دست هنرمندي از چكسلواكي بود. اين سالن داراي ديوارهايي از شيشه طلايي رنگ بود كه با قاب‌هاي ظريف طلايي رنگ به هم وصل شده بودند. غرفه‌هاي مخصوص نصب تابلو در فواصل منظم در داخل اين ديوارها تعبيه شده بود كه با پارچه مخصوص به رنگ قهوه‌اي روشن يا نقوش هندسي حاصل از تكرار لفظ مقدس محمد (ص) پوشانده شده بود. در اين گالري تعداد 12 تابلو رنگ و روغن از محمود اوليا (از شاگردان كمال‌الملك) قرار داده شده بود. تابلوها با توجه به اندازه آنها در داخل غرفه‌ها تنظيم و نصب شده بود. آثار مذكور در فاصله سالهاي 1300 تا 1340 (سال فوت نقاش) ترسيم شده‌اند. از محمود اوليا تعداد ديگري تابلو رنگ و روغن و نيز تعدادي طراحي با مداد و مداد رنگي در خزانه موزه موجود مي‌باشد.

گالري 2 و 3: اين دو گالري كه از نظر تزيينات و شكل بنا قدري متفاوت بودند توسط موكت آبي رنگي فرش شده بودند و پرده‌هايي منقوش با رنگ سبز زيتوني در جلو پنجره‌ها آويزان شده بود. ابتدا سه تابلو آبرنگ از آثار وارطانيان نقاش معروف ارمني را مي‌دیدیم. اين تابلوها مناظري از دهكده‌هاي اطراف تهران را با روشنايي، لطافت و شادابي هر چه تمامتر نشان مي‌داد.

در قسمت روبروي تابلوهاي آبرنگ، سه تابلوي مينياتور اثر محمود فرشچيان قرار داده شده بود كه مربوط به سال‌هاي 1343 تا 1348 شمسي است. در قسمت ديگري از گالري شماره دو كه به صورت ديواري قوس‌دار به سالن اصلي گالري متصل شده بود، تعداد ده تابلوي رنگ و روغن از آثار اسماعيل آشتياني در دو طرف قرار گرفته بودند.

اسماعيل آشتياني از شاگردان كمال‌الملك بود و پس از استعفاي او به رياست مدرسه صنايع مستظرفه انتخاب گرديد و سال‌ها اين مدرسه را اداره مي‌نمود. او كه در جواني در كسوت روحانيت بود از نظر استعداد و قدرت ساخت و ساز در نقاشي سر آمد شاگردان كمال‌الملك شد و كمال‌الملك بر او عنايت خاصي داشت.

در گالري شماره 3: پرده چند وجهي سينماي موزه قرارگرفته بود. در اين سالن تعدادي تابلوي بزرگ دورنما اثر هنرمندان خارجي و داخلي قرار گرفته بود.

يكي از تابلوها دورنمايي از جنگل و رودخانه اثر آيوازوفسكي بود. دو تابلوي ديگر از هنرمندان خارجي كه يكي شهر ونيز و ديگري ساحل دريا را به تصوير كشيده‌اند، از نظر هنري ارزشمند مي باشند.

گالري شماره 4: در قسمتي از سالن اين گالري، تابلوهاي بزرگي از چهره‌هاي سران مشروطيت مربوط به علي محمودي و جعفر چهره‌نگار بود. اينها نيز از شاگردان كمال‌الملك بوده‌اند. اين تابلوها نيز با تكنيك رنگ و روغن و شيوه واقع گرايي كار شده اند. چهره‌ها شامل آيت‌الله طباطبايي، بهبهاني، ستارخان، باقرخان، سيد جمال‌الدين واعظ، صور اسرافيل، قزويني و ملك‌المتكلمين مي‌باشد. در قسمت ديگر چهره ميرزا آقا خان كرماني و شيخ احمد روحي و رجال سياسي و روساي دوره‌هاي اول تا ششم مجلس شوراي ملي و امام جمعه نصب گرديده بود.

گالري 5: اين گالري شكل زيبايي شامل يك سرسرا و اتاقي دايره شكل داشت و در پاي ديوار مدور، نهري از لايه‌هاي شيشه و سنگ‌هاي متنوع رودخانه‌اي و گل‌هاي تزييني شيشه‌اي تعبيه شده بود كه قبلاً آب نيز در آن جاري بوده است. در اين گالري تعداد 16تابلو از كمال‌الملك قرار داده شده بود. تابلوهاي مذكور از نظر اهميت در ميان تمامي آثار او در خور توجه است. از كمال‌الملك تعداد ديگري تابلوي نقاشي از جمله سه تابلو از اولين نقاشي‌هاي او كه با عنوان خانزاد نقاش باشي همايوني در التزام اردوي ناصرالدين شاه رقم زده است در موزه نگهداري مي شد.

گالري 6: در اين گالري بزرگترين تابلوهاي موزه قرار گرفته بود. از جمله تابلوي قهوه خانه فتح هندوستان، كه بدون رقم مي‌باشد و منسوب به يكي از شاگردان محمد صادق، از نقاشان دوره قاجار است، صحنه جنگ نادر شاه را با شاه هند و لشكر فيل‌هايش به تصوير كشيده است.

تابلوي ديگر، نقاشي بزرگ قهوه‌خانه‌اي با عنوان بهشت كه آن هم بدون رقم مي‌باشد و منسوب به محمد صادق است. در اين گالري تابلوي مينياتوري از فرشچيان و تابلوي بزرگ كمال‌الملك كه كپي اثر به خاك‌سپاري مسيح از تيسين در موزه لوور مي باشد و دو تابلوي دورنما اثر سجادي و نيز تابلو ـ فرش دورنما كار تبريز عرضه شده بود.

در طبقه زيرين ساختمان، گالري‌هاي 7، 8 و 9 هدايايي را كه به روساي مجلس شوراي اسلامي تقديم شده، در خود جاي داده بودند.

گالري 7: اين گالري غرفه‌اي را با نام امام خميني در بر گرفته بود. در اين غرفه كتاب‌هايي از امام راحل و نيز كتاب‌هايي درباره ايشان به همراه تصاوير متنوعي از امام (ره) جمع‌آوري و عرضه شده بود. تابلوي بزرگ مسي به شيوه قلمزني از دستخط ايشان از ديگر موارد عرضه شده در اين گالري بود. در اين گالري چهار ويترين شامل ظروف تشريفاتي نقره و چيني مربوط به مجلسين سنا و شوراي ملي، و گلدان‌هاي بزرگ چوبي و چيني، مجسمه اهدايي مقامات روسيه به رييس مجلس شوراي اسلامي و فرش دستباف با طرح نقشه ايران قرار داده شده بود.

گالري 8: ويترين‌هاي حاوي هداياي مقامات كشورهاي آفريقايي، فرانسه، آلمان و ...، هداياي شخصيت‌ها و شركت‌هاي داخلي، ويترين لوازم شخصي سيد جمال‌الدين اسدآبادي، مجسمه مرمرين اولين رييس مجلس سنا (سيد حسن تقي‌زاده) و لباس رسمي عبدالله رياضي رييس مجلس شورا با نشان‌هايش، تعدادي مدل عروسكي با لباس‌هاي عشاير مختلف ايران و همچنين دست ساخته‌هاي ارزشمندي از جنس چوب، اهدايي كشورهاي پاكستان، هندوستان، موزامبيك و غیره.

گالري 9: شامل تابلوهاي نقاشي، لباس سنتي، ظروف، مجسمه‌ها، ماكت‌ها، تسليحات سنتي، مدال‌ها، نشانه‌ها و… اهدايي مقامات كشورها به روساي مجلس شوراي اسلامي.

موزه داراي خزانه ويژه‌ي نگهداري تابلوها و اشيا با استفاده از امكانات قفسه‌هاي متحرك ريلي و قفسه‌هاي ثابت و دستگاه كنترل دما و رطوبت هوا بود. تعداد قابل توجهي از تابلوها و ديگر اشياي موزه‌اي در خزانه موزه نگهداري مي شد.

كارگاه مرمت موزه وظيفه مراقبت و نگهداري فني و علمي آثار موجود در موزه را بر عهده داشت.

کتابخانه ،موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی